روز 89 جنگ (27 می 2026 / 6 خرداد 1405)
جمعبندی 89 روز فرسایش اقتصادی بر اساس دادههای بینالمللی و منابع داخلی
بردیا موسوی | مسائل استراتژیک ایران | bardia.ai
در 89 روز جنگ، اقتصاد ایران از «فشار تحریمی مزمن» به «فروپاشی ساختاری جنگی» منتقل شده است. تورم غذایی از 50% (قبل از جنگ) به 117-165% (ایلنا، اردیبهشت 1405) جهش کرده است. ریال از 800 هزار تومان (قبل از جنگ 12 روزه) به 1.82 میلیون (می 2026) سقوط کرده است. صندوق بینالمللی پول انقباض 6.1% و تورم 68.9% پیشبینی کرده است. بانک جهانی انقباض 2.7% (سال مالی 1404/05) تخمین زده است. سازمان توسعه سازمان ملل (UNDP) هشدار داده است 3.5 تا 4.1 میلیون ایرانی به زیر خط فقر سقوط کردهاند و انقباض واقعی نسبت به خطپایه بدون جنگ 8.8-10.4% خواهد بود.
خسارت مستقیم بین 144 میلیارد دلار (FDD) تا 300 میلیارد دلار (نیویورکتایمز) تخمین زده شده است. دولت ایران رقم 270 میلیارد دلار اعلام کرده است. پتروشیمی (بیش از یکچهارم صادرات غیرنفتی) به طور کامل تعلیق شده است. فولاد مبارکه اصفهان «توقف کامل خطوط تولید» اعلام کرده است. اقتصاد آنلاین هشدار داده است: «بطری روغن فقط تا یک ماه دیگر موجود است.» فرارو (3 روز پیش) نوشته است: «اقتصاد ایران دیگر ظرفیت شوکهای مداوم را ندارد.»
در سطح جهانی، رویترز مستند کرده است جنگ حداقل 25 میلیارد دلار هزینه به 279 شرکت تحمیل کرده است. آژانس بینالمللی انرژی (IEA) هشدار داده است ذخایر تجاری نفت «فقط چند هفته ظرفیت» باقی دارند. صادرات عراق از هرمز به 11% سطح عادی سقوط کرده است. UNDP هشدار داده است 32 میلیون نفر در 162 کشور در معرض فقر قرار گرفتهاند.
ریال ایران در بازار آزاد به 1,820,000 در مقابل دلار رسیده است (الجزیره، 29 آوریل 2026). قبل از جنگ 12 روزه ژوئن 2025 نرخ حدود 800,000 بوده است. ریال در ماههای پس از آن جنگ 60% از ارزش خود را از دست داده است (Fortune، Economist). از آغاز جنگ فوریه 2026 تاکنون 28% دیگر افت کرده است. مجموعا از ژوئن 2025 بیش از 125% کاهش ارزش رخ داده است.
بانک مرکزی مجبور شده است اسکناس 10 میلیون ریالی (حدود 7 دلار) را به چاپ برساند. این بزرگترین اسکناس تاریخ ایران است و فقط یک ماه پس از اسکناس 5 میلیون ریالی صادر شده است (Fortune، مارس 2026).
بحران نقدینگی: میعاد ملکی (مشاور ارشد FDD و مقام سابق وزارت خزانهداری آمریکا) نوشته است: «ایران در بحران شدید نقدینگی نقدی قرار دارد. از ژانویه 2026 بانکها روزانه از اسکناس خالی میشدهاند. سقف برداشت غیررسمی 18 تا 30 دلار در روز تعیین شده است. نقدینگی در گردش 49% نسبت به سال قبل جهش کرده است.»
تورم: صندوق بینالمللی پول تورم سالانه 68.9% پیشبینی کرده است. اما دادههای واقعی بسیار بالاتر هستند. تورم غذایی از 64% (اکتبر 2025) به 105% (فوریه 2026) و سپس به 117-165% (ایلنا، 15 اردیبهشت 1405) رسیده است. پروفسور جواد صالحیاصفهانی (دانشگاه ویرجینیا تک) به Marketplace گفته است: «تورم ماه گذشته بالای 100% بوده است. هیچکس هیچ برنامهای برای آینده نمیریزد چون فضا کاملاً انتظاری است.» تیمور رحمانی (اقتصاددان دانشگاه تهران) نیز در روزنامه دنیای اقتصاد نوشته است که سیاستهای دولت خود عامل افزایش بیشتر تورم شدهاند. فرارو (28 اردیبهشت) تحلیل کرده است: «تورمی که امروز مشاهده میکنیم نتیجه افزایش شدید قیمت ارز در دو سه ماه اخیر و چشمانداز منفی نسبت به آینده است. پیشبینی کاهش درآمدهای ارزی به دلیل آسیب دیدن فولاد و پتروشیمیها در رشد نرخ ارز مؤثر بوده است.»
غلامحسین محمدی (معاون وزیر کار) اعلام کرده است بیش از 1 میلیون نفر مستقیماً شغل خود را از دست دادهاند (CNN، آوریل 2026). Fortune تخمین زده است بیش از 2 میلیون نفر به طور مستقیم و غیرمستقیم بیکار شدهاند. ایلنا و منابع داخلی (اردیبهشت 1405) از بیکاری بیش از 3 میلیون کارگر خبر دادهاند. UNDP هشدار داده است 3.5 تا 4.1 میلیون ایرانی به زیر خط فقر سقوط کردهاند. طبق گزارش EcoIran، 23,000 کارخانه و شرکت مستقیماً آسیب دیدهاند.
نمونههای مستند: شرکت مارال صنعت (نزدیک مرز آذربایجان) 1,500 کارگر را به دلیل نبود فولاد اخراج کرده است. کارخانه بروجرد نساجی 700 کارگر را تعدیل کرده است. بسیاری از کارخانههای لبنیات به دلیل کمبود مواد بستهبندی تعلیق شدهاند. CNN گزارش داده است کارگران پالایشگاه، نساجی، رانندگان کامیون، مهمانداران هواپیما و روزنامهنگاران همگی در صف بیکاران قرار گرفتهاند.
معیشت روزانه: حداقل سبد معیشت خانواده کارگری 80 میلیون تومان در ماه است (روکنا). بیمه بیکاری 10 میلیون تومان پرداخت میشود که فقط 12.5% سبد را پوشش میدهد. دستمزد کارگران 45% افزایش یافته اما روکنا نوشته است «هیچگونه جوابگوی هزینهها نیست.» علیاصغر نهاردانی (32 ساله) به یورونیوز فارسی گفته است: «شرکت تاکسی اینترنتی بیش از یک ماه حقوقم را نداده است. به دستفروشی روی آوردهام. فقط روز را به شب میرسانیم و سعی میکنیم در شرایط جنگی دوام بیاوریم.» محمد دلجو (73 ساله، راننده تاکسی) درآمد روزانهاش 4 دلار است (یورونیوز فارسی). درآمد سرانه ملی پیش از جنگ از حدود 8,000 دلار (2012) به 5,000 دلار (2024) سقوط کرده بود و جنگ این وضعیت را به شکل چشمگیری بدتر کرده است.
| منبع | تخمین خسارت | توضیح |
|---|---|---|
| دولت ایران (مهاجرانی) | 270 میلیارد دلار | زیرساخت غیرنظامی، بدون خسارات نظامی |
| نیویورکتایمز | ~300 میلیارد دلار | 3 مقام و 2 اقتصاددان ایرانی |
| FDD (سویفت، دزنسکی) | 144 میلیارد دلار | میانه، فقط هزینههای قابل اندازهگیری |
| منابع داخلی (ویکیپدیا) | 300B تا 1T دلار | شامل خسارات گستردهتر اقتصادی |
مقامات ارشد اقتصادی به رئیسجمهور پزشکیان گزارش دادهاند بازسازی بیش از 12 سال طول خواهد کشید. فاطمه مهاجرانی (سخنگوی دولت) اذعان کرده است «واقعیتهای اقتصادی موجود به این معناست که دولت منابع کافی برای جبران خسارت خانههای مردم ندارد.» سنتکام اعلام کرده است بیش از 3,000 هدف در طول جنگ مورد حمله قرار گرفتهاند. UNDP تخمین زده است شاخص توسعه انسانی (HDI) ایران ممکن است 0.47 تا 0.56 درصد کاهش یابد که معادل «یک تا یکونیم سال پیشرفت توسعهای از دست رفته» است.
پتروشیمی: شرکت ملی پتروشیمی در 16 آوریل تعلیق کامل صادرات را اعلام کرده است. عسلویه (بیش از 48% ظرفیت کل) و ماهشهر (60% ظرفیت حوزه) هدف حملات قرار گرفتهاند. 85% ظرفیت صادراتی مختل شده است و درآمد سالانه 13 تا 15 میلیارد دلار عملاً به صفر رسیده است. اقتصاد آنلاین توضیح داده است پتروشیمی نه فقط یک بخش تولیدی بلکه بیش از یکچهارم صادرات غیرنفتی ایران بوده است و بنابراین ضربه به این صنعت مستقیماً توان تأمین مالی واردات کالاهای اساسی را قطع کرده است.
فولاد: فولاد مبارکه اصفهان «توقف کامل خطوط تولید» را پس از حملات 11 فروردین اعلام کرده است (اقتصاد آنلاین). فولاد خوزستان نیز آسیب شدید دیده است. 70% ظرفیت فولاد ایران از کار افتاده است. قبل از جنگ ایران 11 میلیون تن فولاد سالانه صادر میکرده است (ارزش 6 میلیارد دلار). اکنون نه تنها درآمد صادراتی به صفر رسیده بلکه ایران برای بازسازی مجبور خواهد بود سالانه 8 تا 10 میلیارد دلار فولاد وارد کند.
زنجیره غذا: اقتصاد آنلاین هشدار داده است: «بطری روغن فقط تا یک ماه دیگر موجود است.» حملات به پتروشیمی زنجیره تأمین پلیاتیلن (ماده اصلی بستهبندی مواد غذایی) را قطع کرده است. بدون بستهبندی، توزیع مواد غذایی مختل خواهد شد. این «لایه پنهان» بحران است که در گزارشها کمتر به آن پرداخته شده است.
هوانوردی: مقصود اسدیسمانی (دبیر انجمن شرکتهای هوایی ایران) اعلام کرده است 60 هواپیمای غیرنظامی از کار افتادهاند و 20 فروند کاملاً تخریب شدهاند.
اینترنت: بیش از 2 ماه قطعی کامل ادامه داشته است. این طولانیترین قطعی اینترنت تاریخ ایران است. افشین کلاهی (رئیس کمیسیون فناوری اتاق بازرگانی) گفته است: «هزینه روزانه 30 تا 80 میلیون دلار. هر روز 4 پل B1 و 2 نیروگاه متوسط از دست میدهیم و این کار را خودمان با خودمان انجام میدهیم.» بابک عقیلینسب (مدیرعامل پستاکس) گفته است سفارشات 80% کاهش یافتهاند. ایلنا (خبرگزاری کار) تأکید کرده است: «کسبوکارهایی که میتوانستند حمایت استراتژیک برای کنترل بحران بیکاری پس از جنگ باشند، خودشان به شدت ضعیف شدهاند.»
طبق آمار گمرک چین، تجارت ایران و چین در سهماهه اول 2026 به میزان 50% کاهش یافته است. در مارس (ماه اول جنگ) کاهش 80% نسبت به سال قبل و 64% نسبت به ماه قبل ثبت شده است. امارات عملاً به عنوان شریک تجاری ایران حذف شده است. بیش از 90% تجارت ایران پیش از جنگ از تنگه هرمز عبور میکرده است. جیسون تووی (اقتصاددان ارشد Oxford Economics) نوشته است فشارهای تازه میتوانند 70% درآمد صادراتی ایران را قطع کنند.
هرمز: طبق گزارش تحقیقی رویترز (20 می)، رژیم ایران هرمز را از «مسیر آزاد» به «کریدور عبور مشروط» تبدیل کرده است. عبور قبل از جنگ 125 تا 140 شناور در روز بوده و اکنون به حدود 10 شناور رسیده است (7% ظرفیت عادی). صادرات عراق از هرمز به 10 میلیون بشکه در ماه سقوط کرده است (در مقابل 93 میلیون = 11% عادی). رویترز تخمین زده است 14 میلیون بشکه در روز (14% عرضه جهانی) متأثر شدهاند.
محاصره آمریکا: سنتکام (23 می) اعلام کرده است 100+ کشتی تغییر مسیر داده شدهاند. تحریمهای 19 می شامل Amin Exchange و 19 کشتی و شرکتهای پوششی در امارات، ترکیه، چین و هنگکنگ بوده است. والاستریت ژورنال گزارش داده است نفتکش Skywave (مرتبط با ایران) در اقیانوس هند توقیف شده است.
رویترز (18 می) در تحلیل جامعی مستند کرده است جنگ ایران حداقل 25 میلیارد دلار هزینه به 279 شرکت جهانی تحمیل کرده است. هواپیماییها بزرگترین سهم را دارند: 15 میلیارد دلار (سوخت جت تقریباً دو برابر شده است). Toyota هشدار 4.3 میلیارد دلاری داده است. P&G یک میلیارد دلار سود از دست داده است. مارک بیتزر (مدیرعامل Whirlpool) گفته است: «این سطح افت صنعتی مشابه بحران مالی جهانی و حتی بالاتر از دورههای رکود دیگر است.» Hapag-Lloyd (کشتیرانی آلمانی) 219 میلیون یورو زیان Q1 و 4 کشتی گرفتار اعلام کرده است و فقط 2 کشتی از آغاز جنگ توانستهاند خارج شوند.
UNDP هشدار داده است 32 میلیون نفر در 162 کشور در معرض فقر قرار گرفتهاند. در آسیا و اقیانوسیه خسارت 97 تا 299 میلیارد دلار (معادل 0.3 تا 0.8% GDP منطقهای) تخمین زده شده و 8.8 میلیون نفر در این منطقه در معرض فقر هستند. IEA هشدار داده است ذخایر تجاری نفت «فقط چند هفته ظرفیت» باقی دارند. نفت بیش از 50% نسبت به سطح قبل از جنگ افزایش یافته است.
فرسایش اقتصادی ایران در 89 روز جنگ از مرحله «فشار» به مرحله «فروپاشی ساختاری» منتقل شده است. تفاوت مهم است: فشار برگشتپذیر است اما فروپاشی ساختاری نیست. وقتی فولاد مبارکه «توقف کامل» اعلام میکند، وقتی پتروشیمی (یکچهارم صادرات غیرنفتی) به صفر میرسد، وقتی زنجیره بستهبندی غذا قطع میشود و وقتی بانکها روزانه از اسکناس خالی میشوند، دیگر با «بحران اقتصادی» روبهرو نیستیم بلکه با «شکست سیستمیک» روبهرو هستیم.
اما فرسایش یکطرفه نیست. آمریکا و متحدانش نیز هزینه سنگینی میپردازند: 25 میلیارد دلار هزینه شرکتها، نفت بالای 100 دلار، فشار تورمی بر رأیدهندگان آمریکایی، 41% ناوگان در یک منطقه، ذخایر تجاری نفت رو به پایان و شکلگیری معاملات غیردلاری که هژمونی مالی آمریکا را تهدید میکنند. فرارو (3 روز پیش) درست نوشته است: «اقتصاد ایران دیگر ظرفیت شوکهای مداوم را ندارد.» اما باید اضافه کرد: اقتصاد جهانی نیز ظرفیت نامحدودی ندارد.
سه نتیجه برای مدل RDI:
نخست، فشار اقتصادی فلجکننده (شرط لازم سوم مدل آستانه) نه تنها فعال شده بلکه در حال تعمیق است. تورم غذایی 117-165% به این معناست که مردم عادی در حال از دست دادن دسترسی به غذای کافی هستند. این شرایط شتابدهنده «شورش داخلی» (تنها شتابدهنده غیرفعال در مدل) را به فعال شدن نزدیکتر کرده است.
دوم، اگر توافق 60 روزه اجرایی شود (بازگشایی هرمز، تسهیل تحریمها و آزادسازی داراییها)، فشار اقتصادی کاهش خواهد یافت و RDI ممکن است برای اولین بار در 89 روز کاهش پیدا کند. اما فرارو درست هشدار داده است: «بدون اشتغال، آثار توافق کوتاهمدت خواهد بود.» توافق موقت فقط خونریزی را کند خواهد کرد و زخمها را درمان نخواهد کرد.
سوم، اگر توافق شکست بخورد و ترامپ «blow them to kingdom come» را اجرا کند (نابودی نیروگاهها، چاههای نفت و جزیره خارک)، فرسایش اقتصادی به فاجعه انسانی تبدیل خواهد شد. در آن سناریو RDI ممکن است یکشبه از 63% به بالای 75% جهش کند و شوکهای «شورش داخلی» و «فرار رهبری» فعال شوند.
جمعبندی: اقتصاد ایران در روز 89 همزمان ضعیفترین و مهمترین اهرم رژیم است. ضعیفترین است چون فروپاشی ساختاری برگشتناپذیر آغاز شده است. مهمترین است چون هرمز (تنها اهرم باقیمانده) خودش از همین اقتصاد تغذیه میکند. رژیمی که نمیتواند حقوق پرداخت کند، نمیتواند بینهایت هرمز را کنترل کند. سؤال دیگر «آیا اقتصاد ایران آسیب دیده است» نیست. سؤال این است: «چقدر دیگر میتواند همزمان اهرم فشار باشد و فشار تحمل کند؟»
منابع بینالمللی: CNBC (اقتصاد ایران در نمودار)، CNN (بیکاری و فقر)، Fortune (ریال و اسکناس)، Fortune (بحران اقتصاد)، Responsible Statecraft (UNDP و فقر)، رویترز/Express Tribune (25 میلیارد)، Marketplace (صالحیاصفهانی)، بانک جهانی، UNDP، IMF WEO، الجزیره (ریال 1.82M)، ایران اینترنشنال (تحلیل ریال).
مسئولان ایرانی نامبردهشده: فاطمه مهاجرانی (سخنگوی دولت)، غلامحسین محمدی (معاون وزیر کار)، افشین کلاهی (اتاق بازرگانی)، ستار هاشمی (وزیر ارتباطات)، محمدامین آقامیری (شورای فضای مجازی)، بابک عقیلینسب (مدیرعامل پستاکس)، مقصود اسدیسمانی (انجمن هوایی)، هوشنگ بازوند (زیرساخت حملونقل)، محمدرضا ظفرقندی (وزیر بهداشت).
منابع فارسیزبان: اکوایران/دنیای اقتصاد (همایش سالانه چشمانداز اقتصاد)، ایلنا (تورم غذایی 117 تا 165 درصد)، فرارو (سهم جنگ از تورم 73 درصدی)، فرارو (بدون اشتغال آثار توافق کوتاهمدت)، یورونیوز فارسی (تورم 115 درصد)، اقتصاد آنلاین (بطری روغن و بستهبندی)، روکنا (سبد معیشت 80 میلیون تومان)، تیمور رحمانی (دانشگاه تهران در دنیای اقتصاد)، جواد صالحیاصفهانی (دانشگاه ویرجینیا تک در Marketplace)، میعاد ملکی (FDD).